१२ किलोमिटर नदी किनारमा १५ मिटर अग्ला स्तूपहरूको शृङ्खला, दुई लाख मानिस साक्षी । भुटानले आध्यात्मिकता, वातावरण संरक्षण र आर्थिक समृद्धिलाई जोडेर नयाँ सहर निर्माण गर्दै
काठमाडौं, २० कार्तिक: हिमाली राष्ट्र भुटानमा ४० हजारभन्दा बढी स्वयंसेवकले एकै दिन १०८ वटा विशाल बौद्ध स्तूप खडा गरेर सामूहिक श्रम, आध्यात्मिक आस्था र राष्ट्रिय एकताको असाधारण उदाहरण प्रस्तुत गरेका छन् । भुटानका राजा जिग्मे खेसर नाम्ग्याल वाङ्चुकको परिकल्पनामा निर्माणाधीन ‘गेलेफु माइन्डफुलनेस सिटी’ परियोजनाअन्तर्गत नोभेम्बर १ मा हजारौँ स्वयंसेवकले एकसाथ काम गरेर स्तूपहरूको बाहिरी संरचना निर्माण गरेका हुन् ।
भारतको आसाम राज्यसँग सीमा जोडिएको गेलेफु क्षेत्रमा आयोजित यस ऐतिहासिक कार्यक्रममा करिब दुई लाख मानिस उपस्थित भएको अन्तर्राष्ट्रिय समाचार संस्थाहरूले जनाएका छन् । प्रत्येक स्तूप १५ मिटर अग्लो छ । यी स्तूपहरू माउ छु नदी किनारको करिब १२ किलोमिटर क्षेत्रमा एकपछि अर्को गरी निर्माण गरिएका छन् । प्रत्येक दुई स्तूपबीच १०८ मिटरको दूरी राखिएको छ । ‘प्रोजेक्ट १०८’ नाम दिइएको यो अभियान भुटानको महत्त्वाकाङ्क्षी माइन्डफुलनेस सिटी परियोजनाको प्रमुख आध्यात्मिक उपलब्धि मानिएको छ ।
एकै दिन कसरी बने १०८ स्तूप ?
नोभेम्बर १ को बिहानैदेखि गेलेफु क्षेत्रमा असाधारण चहलपहल थियो । भुटानका विभिन्न जिल्लाबाट आएका स्वयंसेवकहरू निर्माणस्थलमा खटिएका थिए । विद्यार्थी, किसान, चिकित्सक, कर्मचारी, भिक्षु, अवकाशप्राप्त व्यक्ति र विदेशमा बस्ने भुटानी नागरिकसमेत अभियानमा सहभागी भएका थिए । स्तूप निर्माणका लागि महिनौँअघिदेखि तयारी गरिएको थियो ।
जग्गा व्यवस्थापन, जग निर्माण, सामग्री सङ्कलन, स्वयंसेवक प्रशिक्षण तथा संरचनाका विभिन्न भाग तयार पार्ने काम पहिले नै सम्पन्न गरिएको थियो । नोभेम्बर १ मा ती पूर्वतयार संरचनाहरूलाई १०८ स्थानमा एकसाथ जडान गरिएको थियो । करिब ४० हजार स्वयंसेवकको सहयोगमा सबै १०८ स्तूपका बाहिरी संरचना करिब १२ घण्टाभित्र खडा गरिएका थिए ।
यसैले एकै दिन स्तूप निर्माण भएको भन्नुको अर्थ सम्पूर्ण निर्माण प्रक्रिया त्यही दिन सुरु भएर सकिएको भन्ने होइन । मुख्य संरचना खडा गर्ने काम एकै दिन सम्पन्न गरिएको हो । स्तूपहरूभित्र राखिने धार्मिक ग्रन्थ, प्रार्थना, पवित्र अवशेष तथा अन्य सामग्रीको व्यवस्थापन र धार्मिक विधिहरू परियोजनाका थप चरणसँग सम्बन्धित छन् ।
राजाले भने—सफल नहोला भन्ने चिन्ता थियो
भुटानका राजा जिग्मे खेसर नाम्ग्याल वाङ्चुक स्वयं यस परियोजनाका प्रमुख परिकल्पनाकार हुन् । स्तूप निर्माण समारोहमा उनले एकै दिन १०८ स्तूप खडा गर्ने योजना सफल हुनेमा आफूलाई समेत चिन्ता लागेको बताएका थिए । तर हजारौँ स्वयंसेवकको सामूहिक प्रयासले लक्ष्य पूरा भएको भन्दै उनले सहभागी सबैप्रति आभार व्यक्त गरे । भुटानमा राजसंस्थाले आध्यात्मिक परम्परा, राष्ट्रिय पहिचान र विकास योजनालाई एकसाथ अघि बढाउने प्रयास गर्दै आएको छ ।यस अभियानलाई पनि भुटानी समाजको सामूहिक इच्छाशक्ति र धार्मिक समर्पणको उदाहरणका रूपमा प्रस्तुत गरिएको छ ।
बौद्ध धर्ममा १०८ सङ्ख्याको अर्थ
बौद्ध धर्ममा १०८ सङ्ख्यालाई विशेष महत्त्व दिइन्छ । विभिन्न बौद्ध परम्परामा १०८ लाई मानसिक क्लेश, आध्यात्मिक शुद्धीकरण र साधनाका प्रतीकहरूसँग जोडिन्छ । बौद्ध प्रार्थनामा प्रयोग गरिने मालामा प्रायः १०८ दाना हुन्छन् । साधकहरूले मन्त्रजप, प्रार्थना र ध्यानका क्रममा १०८ पटक अभ्यास गर्ने परम्परा पनि छ । यो सङ्ख्याको व्याख्या विभिन्न बौद्ध परम्परामा केही फरक हुन सक्छ ।
गेलेफुमा निर्माण गरिएका स्तूपहरूलाई ‘जाङ्छुब छोर्तेन’ अर्थात् बोधि वा ज्ञानप्राप्तिका स्तूप भनिएको छ । बौद्ध परम्परामा स्तूप बुद्धको ज्ञान, करुणा र आध्यात्मिक उपलब्धिको प्रतीक हो । स्तूपको आधारदेखि माथिल्लो भागसम्मका वास्तुकलात्मक तत्वलाई बौद्ध दर्शनका विभिन्न शिक्षासँग जोडेर व्याख्या गरिन्छ । स्तूपभित्र पवित्र ग्रन्थ, मन्त्र, धार्मिक अवशेष तथा अन्य आध्यात्मिक सामग्री राख्ने परम्परा छ । भुटानको यस परियोजनामा पनि प्रत्येक स्तूपलाई केवल भौतिक संरचना नभई सामूहिक प्रार्थना र पुण्यको प्रतीकका रूपमा प्रस्तुत गरिएको छ ।
स्वयंसेवा पनि आध्यात्मिक साधना
भुटानी समाजमा सामुदायिक हितका लागि निःस्वार्थ श्रमदान गर्ने परम्परालाई ‘झाब्तो’ भनिन्छ । यसअन्तर्गत धार्मिक स्थल निर्माण, सार्वजनिक पूर्वाधार विकास तथा समुदायको कल्याणका लागि मानिसहरूले स्वेच्छाले श्रमदान गर्छन् । गेलेफुको स्तूप निर्माणमा यही परम्पराको व्यापक प्रयोग गरिएको हो । सामान्यतया आध्यात्मिक साधना भन्नासाथ ध्यान, प्रार्थना वा धार्मिक अनुष्ठानलाई सम्झिइन्छ । तर बौद्ध दर्शनमा दान, सेवा, करुणा र परोपकारलाई पनि महत्त्वपूर्ण आध्यात्मिक अभ्यास मानिन्छ ।
हजारौँ मानिसले व्यक्तिगत स्वार्थभन्दा माथि उठेर सामूहिक उद्देश्यका लागि काम गरेको यो अभियानलाई भुटानले त्यही आध्यात्मिक दृष्टिकोणसँग जोडेको छ । यस अर्थमा स्तूप निर्माण केवल निर्माणकार्य नभई सामाजिक सहभागिता र आध्यात्मिक सेवाको संयुक्त अभ्यास पनि हो ।
के हो गेलेफु माइन्डफुलनेस सिटी ?
गेलेफु माइन्डफुलनेस सिटी भुटानले अघि सारेको महत्त्वाकाङ्क्षी नयाँ सहर परियोजना हो । यसको परिकल्पना राजा जिग्मे खेसर नाम्ग्याल वाङ्चुकले गरेका हुन् । यो सहर भारतसँगको दक्षिणी सीमाक्षेत्रमा विकास गरिँदै छ । परियोजनाले आधुनिक आर्थिक गतिविधि, दिगो पूर्वाधार, वातावरण संरक्षण र नागरिकको कल्याणलाई एकसाथ अघि बढाउने लक्ष्य राखेको छ । भुटानले लामो समयदेखि विकासलाई केवल कुल गार्हस्थ्य उत्पादनबाट मापन गर्नु पर्याप्त नहुने धारणा अघि सार्दै आएको छ ।
उसको ‘ग्रस नेसनल ह्यापिनेस’ अर्थात् कुल राष्ट्रिय खुसीको अवधारणाले आर्थिक विकाससँगै संस्कृति, वातावरण, सुशासन र नागरिकको समग्र कल्याणलाई महत्त्व दिन्छ । गेलेफु माइन्डफुलनेस सिटीलाई यही अवधारणाको नयाँ प्रयोगका रूपमा प्रस्तुत गरिएको छ । परियोजनामा दिगो पर्यटन, शिक्षा, स्वास्थ्य, प्रविधि, वित्तीय सेवा र वातावरणमैत्री उद्योगलाई प्राथमिकता दिने योजना छ ।
यसका लागि अन्तर्राष्ट्रिय विमानस्थल, यातायात सञ्जाल र अन्य पूर्वाधार विकासका कार्यक्रम पनि प्रस्ताव गरिएका छन् । सहरको समग्र डिजाइनमा डेनमार्कका वास्तुविद्हरूको संलग्नता रहेको छ ।
युवालाई देशमै रोक्ने प्रयास
भुटानले पछिल्ला वर्षहरूमा दक्ष जनशक्ति र युवाहरू विदेश जाने चुनौती सामना गरिरहेको छ । रोजगारी, उच्च शिक्षा र राम्रो आम्दानीको खोजीमा विदेश जाने प्रवृत्तिले देशको अर्थतन्त्र तथा जनशक्ति व्यवस्थापनमा दबाब सिर्जना गरेको छ । गेलेफु माइन्डफुलनेस सिटी परियोजनाको एउटा उद्देश्य भुटानमै नयाँ आर्थिक अवसर सिर्जना गर्नु पनि हो । सरकारले यो परियोजनामार्फत अन्तर्राष्ट्रिय लगानी आकर्षित गर्ने, नयाँ उद्योग स्थापना गर्ने र युवाका लागि रोजगारी बढाउने अपेक्षा गरेको छ ।
यद्यपि, यति ठूलो परियोजनाका लागि आवश्यक लगानी, पूर्वाधार र दक्ष जनशक्ति जुटाउनु चुनौतीपूर्ण छ । परियोजनाको आर्थिक सफलता कति हुन्छ भन्ने विषय आगामी वर्षहरूमा यसको कार्यान्वयनबाट मात्र स्पष्ट हुनेछ ।
विश्वभरका बौद्ध धर्मगुरुको सहभागिता
१०८ स्तूप निर्माण समारोहमा विभिन्न बौद्ध परम्पराका वरिष्ठ धर्मगुरुहरूको उपस्थिति थियो । वज्रयान बौद्ध परम्पराको गहिरो प्रभाव रहेको भुटानमा आयोजित कार्यक्रममा अन्य बौद्ध परम्पराका साधक तथा धर्मगुरुहरू पनि सहभागी भएका थिए । अमेरिकामा १०८ दिने शान्ति पदयात्राका कारण चर्चामा आएका थेरवाद भिक्षु पन्नाकारा पनि कार्यक्रममा सहभागी भएका थिए । उनले स्तूप निर्माणको दृश्य प्रत्यक्ष अवलोकन गर्दै यसलाई आध्यात्मिक दृष्टिले महत्त्वपूर्ण घटना बताएका थिए । भारतका संसदीय तथा अल्पसङ्ख्यक मामिलामन्त्री किरेन रिजिजु पनि भारत सरकारको प्रतिनिधित्व गर्दै कार्यक्रममा सहभागी भएका थिए । उनको सहभागितालाई भारत र भुटानबीचको सांस्कृतिक तथा बौद्ध सम्बन्धको निरन्तरताका रूपमा हेरिएको छ ।
बुद्धको स्वर्गबाट अवतरण स्मरण गर्ने पर्वसँग संयोग
नोभेम्बर १ को समारोह बौद्ध धार्मिक पात्रोको महत्त्वपूर्ण पर्व ‘ल्हाबाब दुचेन’सँग पनि जोडिएको थियो । तिब्बती बौद्ध परम्पराअनुसार यस पर्वमा बुद्ध शाक्यमुनि त्रायस्त्रिंश स्वर्गमा आफ्नी आमालाई धर्मोपदेश दिएर मानव संसारमा फर्किएको घटनाको स्मरण गरिन्छ । यो पर्व बुद्धका जीवनसँग सम्बन्धित महत्त्वपूर्ण धार्मिक अवसरहरूमध्ये एक मानिन्छ ।
यही दिन विशाल स्तूप निर्माण अभियान सम्पन्न गरिनुलाई आयोजकले विशेष आध्यात्मिक महत्त्व दिएका छन् । नोभेम्बर १ देखि ४ सम्म स्तूपहरूको प्रतिष्ठापन, प्रार्थना र धार्मिक अनुष्ठानका कार्यक्रम आयोजना गरिएका थिए । आध्यात्मिकता र आधुनिक विकासको नयाँ प्रयोग विश्वका धेरै सहर आर्थिक गतिविधि, व्यापार, उद्योग र पूर्वाधारलाई केन्द्रमा राखेर विकास गरिएका छन् ।
भुटानले भने सहरको विकासमा मानसिक शान्ति, आध्यात्मिकता, करुणा र वातावरणीय सन्तुलनलाई पनि महत्त्व दिने अवधारणा अघि सारेको छ । तर यस्तो आदर्शलाई व्यवहारमा उतार्नु सजिलो छैन । आर्थिक विकासका लागि ठूला पूर्वाधार, लगानी र औद्योगिक गतिविधि आवश्यक हुन्छन् । अर्कोतर्फ प्राकृतिक वातावरण, स्थानीय संस्कृति र सामाजिक सन्तुलनको संरक्षण पनि गर्नुपर्छ ।
यी दुई उद्देश्यबीच सन्तुलन कायम गर्न सक्नु नै गेलेफु माइन्डफुलनेस सिटीको वास्तविक परीक्षा हुनेछ । १०८ स्तूप निर्माणले परियोजनाको आध्यात्मिक पहिचान स्थापित गरेको छ । तर परियोजनाको दीर्घकालीन सफलताका लागि रोजगारी, लगानी, पारदर्शी व्यवस्थापन र वातावरणीय संरक्षणका लक्ष्य पूरा हुनु उत्तिकै आवश्यक हुनेछ ।
नेपालका लागि पनि सन्देश
बुद्धको जन्मभूमि नेपालमा पनि लुम्बिनी, स्वयम्भू, बौद्धनाथ, नमोबुद्ध र अन्य बौद्ध तीर्थस्थलहरू धार्मिक तथा सांस्कृतिक महत्त्वका केन्द्र हुन् । भुटानको अनुभवले बौद्ध सम्पदालाई केवल दर्शन र पूजाको स्थलका रूपमा नभई शिक्षा, वातावरण संरक्षण, सामुदायिक सहभागिता र स्थानीय आर्थिक विकाससँग जोड्न सकिने सम्भावनातर्फ ध्यान आकर्षित गरेको छ । यद्यपि, भुटानको राजकीय पहल र नेपालको लोकतान्त्रिक तथा सामाजिक संरचना फरक भएकाले कुनै पनि मोडललाई जस्ताको तस्तै लागू गर्न सकिँदैन । नेपालका लागि यसको उपयोगी पक्ष सामुदायिक सहभागिता, सम्पदाको संरक्षण र दिगो विकासबीच सन्तुलन खोज्ने अभ्यास हुन सक्छ ।
भुटानमा ४० हजारभन्दा बढी स्वयंसेवकले एकै दिन १०८ स्तूपका बाहिरी संरचना खडा गरेको घटनाले एउटा सन्देश दिएको छ—साझा उद्देश्यका लागि मानिसहरू एकजुट हुँदा विशाल काम सम्भव हुन सक्छ । तर गेलेफु माइन्डफुलनेस सिटीको वास्तविक उपलब्धि स्तूप निर्माणमा मात्र सीमित रहने छैन ।
आगामी वर्षहरूमा यो सहरले आध्यात्मिक मूल्य, नागरिकको खुसी, वातावरण संरक्षण र आर्थिक समृद्धिलाई व्यवहारमै कति सन्तुलित बनाउन सक्छ भन्ने कुराले यसको सफलता निर्धारण गर्नेछ ।
